भारतले आगामी जुन महिनादेखि नेपालको लिपुलेक भञ्ज्याङमार्फत् चीनसँगको सीमा व्यापार पुनः सुरु गर्ने तयारी गरेको छ ।
सन् २०२० मा कोभिड–१९ महामारीका कारण बन्द भएको यो ऐतिहासिक व्यापारिक मार्ग ६ वर्षपछि पुनः सञ्चालनमा आउन लागेको टाइम्स अफ इन्डियाले जनाएको छ ।
व्यापारिक अवधि जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्म रहने अपेक्षा गरिएको छ, जसलाई मौसमको अवस्था हेरेर थप विस्तार गर्न सकिने बताइएको छ ।
उच्च हिमाली क्षेत्रमा सडक कनेक्टिभिटीमा सुधार आएकाले यसवर्ष व्यापारीहरूको सहभागिता बढ्ने अधिकारीहरूको अनुमान छ । लिपुलेक नेपाली भूभाग हो । नेपालले आफ्नो नक्सामा लिपुलेक पनि उल्लेख गरेको छ ।
तर भारत र चीनले उक्त भूभागमार्फत् दुवै देशबीच व्यापारिक नाकको रुपमा विस्तार गरिरहेका छन्।
स्थापित प्रक्रियाअनुसार व्यापार अनुमति जारी गरिनेछ र यसले व्यापारी तथा सहयोगीहरूलाई दर्ताका लागि पर्याप्त समय दिने बताइएको भारतीय सञ्चार माध्यमले जनाएका छन् । भारतको पिथौरागढका जिल्ला अधिकारी आशिष कुमारका अनुसार नाका खुल्नुअघि तयारी सुनिश्चित गर्न प्रमुख विभागहरूसँग समन्वय बैठकहरू भइसकेका छन् ।
भारतीय विदेश मन्त्रालयले पिथौरागढ जिल्लाका अधिकारीहरूलाई यस विषयमा जानकारी गराएपछि स्थानीय प्रशासनले व्यापारिक सिजनका लागि तयारी सुरु गरेको छ ।
रणनीतिक मार्ग र राजनीतिक संवेदनशीलता
हिमाली नाकाहरूबाट हुने सीमा व्यापारको इतिहास लामो र जटिल छ । सन् १९६२ को भारत–चीन युद्धपछि रोकिएको लिपुलेक भञ्ज्याङ मार्ग सन् १९९२ मा पुनः खोलिएको थियो र सन् २०२० को महामारीसम्म सञ्चालनमा थियो ।
गत वर्षदेखि यही मार्गबाट कैलाश मानसरोवर यात्रा पुनः सुरु भएपछि स्थानीय व्यापारीहरूले व्यापार पनि सुचारु गर्न दबाब दिँदै आएका थिए । यद्यपि यो नाका खोल्ने कार्यमा भू–राजनीतिक संवेदनशीलता जोडिएको छ ।
नेपालको भूमि लिपुलेक, कालापानी र लिम्पियाधुरालाई लिएर लामो समयदेखि भारतसँग विवाद जारी छ । सन् २०२० मा भारतले धार्चुलादेखि लिपुलेक भञ्ज्याङसम्म जोड्ने सडक उद्घाटन गरेपछि तनाव उत्कर्षमा पुगेको थियो र नेपालले आपत्ति जनाएको थियो ।
त्यसलगत्तै नेपालले आफ्नो दाबी पुष्टि गर्दै परिमार्जित राजनीतिक नक्सा सार्वजनिक गरेको थियो ।
नेपालमा यसै महिनाको सुरुमा भएको निर्वाचनपछि नेतृत्वमा आएको परिवर्तनले यो मुद्दा कसरी अगाडि बढ्छ भन्ने कुरालाई प्रभाव पार्न सक्ने बताइएको छ । यद्यपि, यो मार्गबाट हुने व्यापारमा नेपालको आपत्ति कायमै छ ।
पूर्वाधार विकासले व्यापारको मात्रा बढ्ने अपेक्षा
करिब १७ हजार ५०० फिटको उचाइमा अवस्थित लिपुलेक भञ्ज्याङले भारतलाई तिब्बतको ताक्लाकोट सहरसँग जोड्छ र यसले शताब्दीयौँदेखि व्यापारी तथा तीर्थयात्रीहरूलाई सेवा दिँदै आएको छ ।
व्यापार पुनः सुरु हुँदा सुधारिएको पूर्वाधारबाट ठूलो फाइदा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
सन् २०२० मा सम्पन्न मोटर चल्ने सडकले यसअघिको खच्चर र भेडाबाट सामान ओसारपसार गर्ने प्रणालीलाई विस्थापित गरेको छ, जसले यात्राको समय र ढुवानी लागत घटाएको छ । अधिकारीहरूले गुञ्जी व्यापारिक केन्द्रमा बैंक, भन्सार, टेलिकम सेवा र सुरक्षा निकायहरूसँग समन्वय गरी सबै सुविधाहरू सुनिश्चित गर्न काम गरिरहेका छन् ।
राम्रो कनेक्टिभिटी र नवीकरण गरिएको पहुँचसँगै, यो नाका पुनः सञ्चालनमा आउँदा स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बढावा दिनुका साथै यस क्षेत्रको प्रमुख सीमापार व्यापारिक सम्बन्धलाई पुनर्जीवित गर्ने भारतका अधिकारीहरूको अपेक्षा छ।
